کد خبر: 56625تاریخ انتشار : 0:23:54 - پنجشنبه 19 ژانویه 2017

یادداشت/ ضیاء طرقدار

آستارا ، قلبِ تالش بزرگ

ضیاء طرقدار از جمله افراد تالش زبانی است که در زمینه تاریخ تالش و زنده نگاه داشتن زبان تالشی مطالعه و پژوهش بسیار کرده است. وی در یادداشتی به موضوع زبان تالشی در شهرستان آستارا پرداخته است.

به گزارش بهجت نیوز؛ ضیاء طرقدار از جمله افراد تالش زبانی است که در زمینه تاریخ تالش و زنده نگاه داشتن زبان تالشی مطالعه و پژوهش بسیار کرده است. وی در یادداشتی به موضوع زبان تالشی در شهرستان آستارا پرداخته است.یادداشت فوق به شرح ذیل می باشد؛

زبان تالشی جزو زبانهای ایرانیِ شمال غربی می باشد . گفته می شود که زبان تالشی در گذشته هایی نه چندان دور منطقه وسیعی را در بر می گرفته ، حتی کل منطقه آذربایجان را ، که بعد به دلیل اسقرار طایفه های ترکان در قرون گذشته ( قرون اولیه اسلامی تا قرن 4 و حمله مغولان به ایران ) در این خطه ، زبان تالشی به مرور از بین رفته و نوعی زبان ترکی رواج پیدا کرده است . اکنون زبان تالشی تنها در غرب استان گیلان و در مناطقی از کشور جمهوری آذربایجان زنده است و تالشان به این زبان کهن سخن می گویند . البته باید یادآوری کرد که ردپای زبان تالشی هنوز در زبان کنونی مردم آذربایجان و در نام روستاها و شهرها وجود دارد . قابل ذکر است که زبان تاتی که در مناطق مختلف ایران وجود دارد بسیار شبیه زبان تالشی می باشد.

مردم شهر آستارا تالش و تالش زبان هستند . در دهه های اخیر زبان تالشی بنا به دلایلی در شهر آستارا بسیار کم رنگ شده است ولی این زبان کُهن در روستاهای اطراف آستارا زنده است و هنوز مردم روستاها به زبان تالشی سخن می گویند و از این زبان باستانی و اعجاب برانگیز پاسداری می کنند . زبان تالشی هنوز در کل منطقه آستارا حضور دارد و این از نام روستاها ، مکانها و مناطق مختلف شهرستان آستارا پیداست . ( رجوع به نقشه گیلان ) . گفته می شود که زبان ترکی آذری حدوداً از 70 سال پیش در شهر آستارا رواج پیدا کرده است . زبان تالشی هنوز در شهر آستارا زنده است و مردم از هر دو زبان تالشی و ترکی آذری در موقعیت های مختلف استفاده می کنند.

نظریه های زبان شناسی مراحل دگرگونی و یا تغییر یک زبان در یک منطقه ای یا شهری را این گونه بیان می کنند : مرحله اول : زبان بومی و اصلی آن شهر ( مرحله تک زبانی ) ؛ مرحله دوم : ورود یک زبان دوم و بیگانه به آن شهر ( مرحله دو زبانی ) ؛ مرحله سوم : حذف زبان اول و جایگزینی زبان جدید به جای زبان بومی آن منطقه یا شهر ( دوباره مرحله تک زبانی ) . طبق این نظریه مردم شهر آستارا در مرحله دوم ( مرحله دو زبانی ) به سر می برند ؛ یعنی هم از زبان بومی و اصلی خود ( زبان تالشی ) استفاده می کنند و هم از زبان دوم ( زبان ترکی آذری ) که حدوداً چند دهه است وارد این شهر شده است . این یعنی اینکه زبان اول و بومی مردم این شهر ( زبان تالشی ) هنوز زنده است و به مرحله مرگ کامل نرسیده است و می توان با راهکارهایی زبان تالشی را دوباره به طور گسترده در این شهر رواج داد.

دلایلی مانند هم مرز بودن با کشور جمهوری آذربایجان و استان اردبیل و تأثیر رسانه های این دو ؛ و همچنین رفت و آمد آذری های جمهوری آذربایجان و استان اردبیل به آستارا ، باعث شده است که زبان تالشی به مرور در شهر آستارا کم رنگ شود و زبان ترکی رواج پیدا کند ؛ چرا که در برخورد دو فرد تالش زبان و تُرک زبان ، فرد تالش زبان به دلیل اینکه ترکی آذری می داند ولی شخص ترک زبان ، تالشی نمی داند ، گفتگو بین آنها به ترکی آذری صورت می گیرد و این موضوع آن قدر زیاد تکرار می شود که فرد تالش زبان بدون اینکه بداند به مرور زبان تالشی را فراموش می کند و یا به سختی سخن می گوید و به زبان ترکی سخن گفتن برای او یک عادت می شود و دیگر قادر به سخن گفتن به زبان مادری خود نیست . نمونه های زیادی از این مسئله مشاهده شده است . متاسفانه افرادی نیز مشاهده شده اند که سخن گفتن به زبان تالشی را کسرشأن می دانند . اگر این افراد می دانستند که زبان تالشی چه زبان اعجاب برانگیزی است هرگز سخن گفتن به این زبان را کسرشأن نمی دانستند . در ناآگاهی ، نادانی وجود دارد و در نادانی عمل نیک صورت نمی گیرد . امیدواریم قدر زبان تالشی این زبان کُهن و باستانی را بیشتر بدانیم و در پاسداری آن بکوشیم . نیمی از رازهای تاریخ در زبان ها ( واژه ها ) نهفته است ؛ اگر زبان تالشی بمیرد دیگر نمی توان نیمی از رازهای تاریخ تالش را کشف کرد .

آستارا به چه معنایی است ؟

آستارا = اوستورو = ostoro = راه کنار آب
نام هر شهری یا روستایی باید بر اساس زبان بومی و باستانی آن شهر یا روستا معنی شود . در غیر این صورت معنای نام آن شهر پیدا نمی شود و افراد گمراه می گردند . زبان بومی و باستانی شهر آستارا زبان تالشی می باشد ، در نتیجه باید معنای شهر آستارا را در زبان تالشی جستجو کنیم . برای نام آستارا معناهای زیادی شده است . در زیر به تعدادی از این معنی ها می پردازیم .
1 – بعضی ها آستارا را به معنای (( آهسته رو )) یعنی جایی که باید آهسته حرکت کرد معنی کرده اند . به این ترتیب : هوسته رو : در زبان تالشی : هوسته = آهسته ؛ رو = راه ؛ راهی که باید در آن آهسته حرکت کرد .

bahjat news, [۱۹.۰۱.۱۷ ۰۰:۰۷]
2 – بعضی ها نیز به دلیل اینکه راههای ارتباطی آستارا با مناطق مجاور بسیار صعب العبور بوده و از قاطر استفاده می شده ، به این دلیل (( استر رو )) خوانده اند ، که بعدها تغییر شکل یافته به صورت آستارا در آمده است . ( اَستَر – پهلوی – astar ؛ قاطر ، حیوان بارکش و سواری . سَتَر هم گفته شده . فرهنگ فارسی عمید ) .
3 – و عده ای دیگر (( آستارا )) را در ارتباط با واژه (( ستاره )) می دانند . در زبان تالشی ستاره ، اِستاره ، آساره ، آستوره āstora ، یا سوءَ soa گفته می شود . به احتمال زیاد ” آستوره ” یعنی ستاره و ” سوءَ ” یعنی نور ستاره .
4 – دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی نیز در وجه تسمیه آستارا معتقدند نام گذاری آستارا در رابطه با (( استر – ester )) یعنی ناهید ( آناهیتا ) برابر با زهره ربه النوع مورد پرستش ایرانیان باستان و قبل از اسلام صورت گرفته .
5 – در شهرستان آستارا ، تالشها و کوه نشینان و تالش زبانان و افراد کهن سال ، آستارا را ” اُستوراو ” ( اُستو رو ) ostoro تلفظ می نمایند و هرگز مشاهده و شنیده نشده که هوسته رو یا استرو به زبان آورند . کلمه اُ o یا اُو ov یعنی آب ؛ ستو sto یعنی کناره و کرانه و لبه و بلندای کنار رودخانه و دریا ؛ و کلمه رُو ro یعنی راه ؛ معنای کل را مفهوم چنین است : استوراو ( اُوستورو – اُستورُو ) یعنی آب و کرانه و راه ؛ ( راه کنار آب ) . در زمان گذشته قبل از جاده کشی ، راه آستارا و انزلی و لنکران فقط جاده از ساحل دریا بوده . (1).
از پنج نظریه ای که در بالا در مورد معنای آستارا آمد ، نظریه شماره 2 و 5 به واقعیت نزدیک ترند . نظریه دوم ، راه صعب العبور و استفاده از قاطر ؛ به این دلیل اَستَررو . نظریه پنجم ، اُستورو ، یعنی راه کنار آب .
همان گونه که پیشتر گفته شد پژوهشگران و زبان شناسان ، زبان آذربایجان در گذشته های نه چندان دور ( قبل از استقرار طایفه های ترکان در منطقه آذربایجان و حمله مغول ها ) را به زبان تالشی نزدیک می دانند و از آن با نام های زبان آذری باستان یا زبان تاتی – تالشی یاد می کنند . اگر کل منطقه تالش باستانی که بسیار گسترده بوده ( تالش کنونی در ایران ، کل منطقه آذربایجان ایران و کشور جمهوری آذربایجان و مناطقی از جنوب غربی روسیه ) را در نظر بگیریم می بینیم که آستارا در مرکز تالش باستانی و بزرگ قرار داشته است . نکته جالب اینکه سه آستارا وجود دارد . آستارای ایران ، آستارای کشور جمهوری آذربایجان و آستراخان ( آستارا خان ) در جنوب غربی کشور روسیه . این سه آستارا دقیقاً در یک راستا قرار دارند . این نشان می دهد که آستارا در دوران گذشته منطقه وسیعی را در بر می گرفته و راه ارتباطی بین شمال و جنوب و شرق و غرب تالش بزرگ و مرکز و قلب تالش بزرگ بوده است . جالب تر اینکه هر سه آستارا در کنار ساحل دریا ( در کنار آب ) هستند و این موضوع نظریه پنجم درباره معنای (( آستارا )) که به (( راه کنار آب )) معنی شده بود را تا حدود زیادی تأیید می کند .
تعدادی از واژه های تالشی منطقه آستارا :
1 – سگ : تالشی آستارا : سِپَه – sepa / تالشی روستای مِشِند : اِسپَه – espa
2 – استخوان : تالشی آستارا : اَستَه – asta / تالشی مِشند : اَستَه – asta
3 – گوسفند : تالشی آستارا : پَس – pas / تالشی مِشند : پَس – pas
4 – تلخ : تالشی آستارا : تِل – tel / تالشی مِشند : تَل – tel
5 – دروغ : تالشی آستارا : دوی – doy / تالشی مِشند : دوی – duy
6 – داماد : تالشی آستارا : یَزنه – yazna / تالشی مِشند : یِزنَه – yzna
7 – مرغ : تالشی آستارا : کگ – kag / تالشی مِشند : کگ – kag
8 – خانه : تالشی آستارا : که – ka / تالشی مِشند : که – ka
9 – دختر : تالشی آستارا : کینه – kina / تالشی مِشند : کِلَه – kela
10 – گردن : تالشی آستارا : مِل – mel / تالشی مِشند : گِی – gey = جلوی گردن ؛ مِل – mel = کناره های گردن .
11 – زنبور : تالشی آستارا : مِش – meš / تالشی مِشند : مِش – meš
12 – عروس : تالشی آستارا : وَیو – vayo / تالشی مِشند : وَی – vay
13 – گرگ : وَگ – vag / تالشی مِشند : وَگ – vag
……………………………………………………..
منابع :
(1)- تاریخ جامع آستارا و حکام نمین ، بهروز نعمت الهی ، انتشارات شیخ صفی الدین ، چاپ اول ، 1380 ، ص 31 – 32
(2)- واژه های تالشی آستارا و روستای مِشِند از دو شخص اهل این دو مکان پرسیده شد .
………………………………………………………