کد خبر: 39497تاریخ انتشار : 18:05:25 - چهار شنبه 23 مارس 2016

به قلم حجه الاسلام علی شایان؛

جستاری در ویژگی های فقه جواهری قسمت اول

این سلسله مقالات به یاری خدای بزرگ پیرامون ویژگی ها و شاخصه های فقه جواهری است.

درواقع فقه جواهری شیوه ای عميق ودقيق فقهی است که موردتاکیدوتوجه امام راحل ره بود البته ناگفته نماندکه تبلوروبروزوظهورفقه جواهری درکتاب “جواهرالکلام”مرحوم آیت الله محمدحسن نجفی بزرگ مشهوربه صاحب جواهر؛ بوده است.فقه درمفهوم خاص خود به معنای مصطلح عبارت است ازفهم دقیق احکام شرعی فرعي بواسطه ادله اش.درواقع استنباط متخصصانه احکام باشیوه هایی علمی وضابطه مندكه مختص اهل اجتهادومجتهدين است حالايادرحداجتهادتجزي يامطلق.

دردوران غیبت امام عصرعج وحضورعلمای سلف شیعه(که اینجانب قبلا دررسانه هاسلسله مقالاتی به عنوان فقهای شیعه درعصرغیبت داشته ام)بحث اجتهادوفقاهت به نوعی بیشترمتبلورگردیدوهرچه زمان به جلورفت کتاب های فقهی ارزشمندی خصوصاتوسط علمای قرن چهارم وپنچم وششم و…نگاشته شدتا اینکه مرحوم علامه محمدحسن نجفی ازعلمای قرن سیزدهم هجری قمری کتابی به نام “جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام” نوشتند آری کتاب گرانسنگ جواهرالکلام مرحوم نجفی درشرح کتاب بسیارارزشمندشرایع مرحوم محقق حلی ازعلمای قرن هفتم است. مرحوم نجفي ازبزركان ونوابغ فقه بوده اندوبه مباحث فقهي اشراف وتسلط خاصي داشته وعميقادرمباحث فقهي داراي وسعت نظربوده وتسلط خاصي دركليه ابواب فقهي ومباحث غامض داشتند جواهرالکلام شامل یک دوره فقه استدلالی است که شامل همه ابواب فقهی (اصطلاحاازطهارت تادیات) می شود.جالب توجه است که بدانیم آن بزرگوارسه دهه(۳۰سال)ازعمرشریفشان راصرف نگارش کتاب گرانسنگ”جواهر”نموده است .دراین کتاب به نظرات فقهای متقدم ودرواقع فقهایی که درقرون اولیه از عصرغیبت زیسته اندعنایت خاصی شده وبااستدلال های اصولی وفقهی نظرات فقهای متقدم ومتاخرموردنقدوبررسی قرارگرفته ودرنهایت نظرمختارواستنباط فقهی خویش رامطرح نموده.

پس یکی ازویژگی های فقه جواهری توجه به نظرات فقهای قدیمی یاهمان متقدم ومطالعه آثارعلمی وفقهی آن بزرگواران است البته همراه بابررسی دقیق به شیوه ای اجتهادی؛ضمن اینکه به فهم وادراکات فقهای متقدم ازروایات ویامثلاادعای اجماع آنان نیزتوجه شده زیراآن بزرگواران به زمان امامان معصوم ع نزدیکتربوده اند.حتی ازجهت بررسی سنداحادیث ویاهمان بحث رجالی به روایاتی که موردتوجه علمای قرون اولیه عصرغیبت توجه شده وروایاتی که مورداعتمادعلمای متقدم است موردامعان نظرخاص قرارمی گیرندالبته چنانچه اشارت رفت درعین حال این توجه وعنایت به نظرات سلف صالح همراه بااستعانت ازشیوه های استدلالی ونقادي اجتهادی است.مي كوشم درنوشته هاي بعدي به سايرشيوه هاوخصوصيات فقه جواهری بپردازم…

ادامه دارد…

  1. دانشجو گفت:

    سلام.

    به جناب شایان بگویید که سعی شان مشکور. اما در معرفی فقیهان و آثارشان ، لازم است که تا جایی که ممکن است از “مطلق گرایی” فاصله گرفت.

    بی تردید “جواهرالکلام” از تراث کم نظیر سلف صالح است. اما باید عنایت داشت به ورطه مطلق اندیشی در خصوص این آثار در نغلطید.

    برای این که اندک کمکی در ادامه ی نوشته به جناب شایان کرده باشم؛ توجه شان و به مطالب فهرست وار زیر جلب می کنم که نقاط ضعف مطروحه در جواهرالکلام است:

    1-شیخ‌‌ انصاری‌ در‌ المکاسب‌ بارها بی آن که نام‌ صاحب‌ جواهررا مطرح کند؛ می گوید “بعض‌المعاصرین” ‌و آرای وی‌، به عنوان مثال نظر او را در باره “معاطات” ، نقد می کند.
    ( محمدحسن‌ بن‌ عبداللّه‌ مامقانی‌، غایه الامال فی‌ شرح‌ کتاب‌المکاسب‌، جلد ۲، صفحات ۳۱۶، 337 ، 476قم‌ ۱۳۱۶)
    2- نقد این‌ رای صاحب جواهر که:
    ‌ «ضعف‌ سند حدیث‌ با اجماع‌ یا شهرت‌ قابل‌ جبران‌ است‌«
    توسط آیت الله خویی در کتاب مصباح‌ الفقاهه فی‌ المعاملات (تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ خوئی-محمدعلی توحیدی)‌، جلد1 – صفحه ۵۱۳، ، قم‌ ۱۳۷۱ شمسی‌.

    3-نقد سیدخویی بر:
    «تاکید صاحب جواهر بر استناد احکام‌ فقهی‌ به‌ اجماع‌ ، در حالی‌ که‌ در بعضی‌ موارد اصلاً اجماع‌ تحقق‌ نیافته‌ است»
    التنقیح‌ فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ الطهاره، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ خوئی‌ (علی‌ غروی‌ تبریزی)‌، ، در موسوعه الامام‌ الخوئی‌، ج‌ ۹، ص‌ ۳۴۰، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۴۲۶/۱۹۹۹.

    4-نقد سیدحسن بجنوردی بر:
    «اصرار بر استناد احکام‌ فقهی‌ به‌ اجماعی که مستند به‌ ادله‌ای‌ است‌ که‌ خود مناقشه‌پذیر است‌.»
    السیدالبجنوردی:
    «الاجماع وقد ادعاه جمع من الاعاظم كما في المعتبر 1 والرياض والمصابيح والتهذيب وعن مفتاح الكرامة نقلا عن الامالي أنه من دين الامامية وعن الغنية والخلاف كما في الجواهر نقلا عنه حيث قال: لا سهو في النافلة وبه قال ابن سيرين وقال باقي الفقهاء: حكم النافلة حكم الفريضة فيما يوجب السهو دليلنا: إجماع الفرقة وأيضا الاصل البرائة فمن أوجب حكما فعليه الدليل واخبارنا في ذلك أكثر من أن تحصى. قد عرفت مرارا ما في الاستدلال بالاجماع في هذه الموارد فلا نعيد نعم هذه الاجماعات المدعاة في أمثال المقام توجب الوثوق بصدور الرواية التي مفادها مفاد هذه الاجماعات.»
    حسن‌ موسوی‌ بجنوردی‌، القواعد الفقهیه، جلد‌ ۲، ص‌ ۳۲۱، چاپ‌ مهدی‌ مهریزی‌ و محمدحسین‌ درایتی‌، قم‌ ۱۳۷۷ شمسی .

    5- برخی‌ موارد میان‌ آرای‌ صاحب‌ جواهر در “جواهرالکلام‌” با فتاوای‌ او در “نجاه العباد” ، که‌ وی‌ خود آن‌ را چکیده فتوایی جواهرالکلام‌ شمرده‌، تفاوت‌هایی‌ دیده‌ می‌شود.
    ابوالهدی‌ کلباسی‌، سماء المقال‌ فی‌ علم‌ الرجال‌، جلد‌۱، ص‌۳۷۷
    مرتضی‌ بروجردی‌، المستند فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ الصوم‌، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ خوئی‌

    6- وجود خطاهایی در “جواهر” به دلیل نقل با واسطه ی احادیث‌ و اقوال‌ دیگر فقها، بدون‌ رجوع مستقیم ‌ به‌ منابع‌ اصیل.
    این اشتباهات در جواهر به 5 صورت جلوه کرده است:

    اول: ‌تکرار خطاهای موجود در نسخ‌ غیر معتبر.
    (محمد بن‌ مکی‌ شهید اول‌، غایه المراد فی‌ شرح‌ نکت‌ الارشاد، ج‌ ۱، مقدمه‌، ص‌ ۲۸۶)

    دوم: خطا در سند احادیث منقول.
    (ابوالقاسم‌ خوئی‌، مبانی تکمله المنهاج‌، ج‌ ۲، ص‌ ۴۲۲، قم‌ ۱۳۹۶)

    سوم: خلط با احادیث دیگر.
    ( مرتضی‌ بروجردی‌، المستند فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ الصوم‌، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ خوئی جلد ‌ ۲۲، ص‌ ۳۱۶)

    چهارم: خطا در “حدیث” نامیدن ‌برخی از “تعابیر”‌ موجود در منابع‌ فقهی.
    (حسن‌ موسوی‌ بجنوردی‌، القواعد الفقهیه، ج‌ ۱، ص‌ ۲۷۱، چاپ‌ مهدی‌ مهریزی‌ و محمدحسین‌ درایتی‌، قم‌ ۱۳۷۷ شمسی)

    پنجم: اشتباه درارجاعات در جلدهای 20 ، 21 ،23 و 35

  2. دانشجو گفت:

    جناب شایان گفته است که :

    ((پس یکی از ویژگی های فقه جواهری توجه به نظرات فقهای قدیمی یا همان متقدم و مطالعه آثار علمی وفقهی آن بزرگواران است البته همراه بابررسی دقیق به شیوه ای اجتهادی؛ضمن اینکه به فهم و ادراکات فقهای متقدم از روایات و یا مثلا ادعای اجماع آنان نیز توجه شده زیرا آن بزرگواران به زمان امامان معصوم ع نزدیکتر بوده اند.))

    جناب شایان باید به این سوال اساسی پاسخ دهد که :
    مطالعه و بررسی اجتهادی نظر فقهای متقدم بر صاحب جواهر که اجتهادشان مبتنی بر “اصول” نبوده با کار نجفی که اجتهادش مبتنی بر اصول است ، می تواند درست باشد یا نه ؟
    امیدوارم که در عمل بتواند چگونگی این کار صاحب جواهر در نوشته های بعدی نشان دهد.